На само осум километри северозападно од Кратово, на десниот брег на Крива Река, се наоѓа еден од највпечатливите природни феномени во Македонија – локалитетот Камени кукли во селото Куклица. Но, наместо ова место да биде симбол за развиен туризам и гордост на кратовскиот крај, тоа со години е во фокусот на јавноста поради невиден правен и институционален апсурд: нелегална наплата на влезници за природна реткост каде што влезот е официјално бесплатен.
Локалитетот опфаќа околу 120 помали и 15 поголеми камени фигури, високи и до десет метри, распоредени на површина од околу 0,4 квадратни километри. Од научен аспект, станува збор за природни земјани пирамиди настанати преку долготрајна ерозија на вулкански карпи (туфови и андезити). Иако карпите од кои се изградени се стари милиони години, геолозите посочуваат дека самите форми на куклите се обликувале пред околу 10.000 до неколку десетици илјади години под влијание на дождот, ветрот и температурните промени – процес кој продолжува и денес.
За мештаните, пак, камењата имаат душа и своја тажна приказна позната како „Веселата свадба“. Според преданието, некој локален мајстор закажал свадба со две девојки во ист ден. Кога едната невеста сфатила дека младоженецот се жени со друга, ги проколнала сите присутни да се скаменат, оставајќи ги вечно заробени со насмевки на лицата.
Поради својата уникатност, Камените кукли во 2008 година беа прогласени за споменик на природата заштитен со закон. Сепак, проблемите со стопанисувањето влечат корени уште од 2004 година. Тогаш локалното здружение „Извор“, предводено од семејството на Стојна Димитровска, првпат се вклучило во уредувањето на пристапните патеки и промоцијата на местото, а подоцна имало и официјален договор за соработка со Музејот на град Кратово.
Ситуацијата ескалираше во септември 2022 година, кога Музејот го раскина договорот поради непочитување на обврските. Наместо да го напуштат просторот, претставниците на здружението одбија да си заминат, а од 2024 година почнаа самоиницијативно да наплаќаат влезници – од 150 до 250 денари за домашни, па сè до 30 евра за странски посетители.
Зошто наплатата трае и денес?
Причината поради која овој проблем не е решен повеќе од две децении лежи во имотно-правниот спор и бавните судски процедури. Од здружението „Извор“ тврдат дека 70 до 80 проценти од земјиштето каде што се наоѓаат куклите и патеките е приватна сопственост на нивното семејство и други селани, поради што сметаат дека имаат право да наплаќаат за минување низ приватен имот.
Од друга страна, Општина Кратово и надлежните институции се децидни дека станува збор за бесправна узурпација на заштитено природно добро. Иако Општината постојано апелира туристите да не плаќаат, а полицијата во повеќе наврати поднесуваше кривични пријави и ја приведуваше Димитровска, наплатата на терен продолжува. Пречката е во судовите: Основниот суд во Кратово пресуди во корист на Општината за враќање на владението, но поради поднесената жалба, предметот заглави во второстепена постапка, што го одложува присилното иселување.
Сè додека институциите не го решат овој правен лавиринт, Камените кукли остануваат заробени меѓу древната легенда и современиот апсурд, додека локалното население со чувство на срам ја следи реакцијата на јавноста на која овој случај ѝ стана предмет за потсмев.
